Türkiye’nin “Barış Eksenli” Dış Politikası: Atatürk’ten İnönü’ye, Bugüne Uzanan Stratejik Akıl!

Atatürk’ün “Yurtta sulh, cihanda sulh” ilkesinden İnönü’nün II. Dünya Savaşı’ndaki denge siyasetine uzanan barış eksenli dış politika geleneği, bugün ABD ve İsrail'in İran'a yönelik başlattığı ve Ortadoğu'nun bir çok ülkesine sıçrayan savaşta, Türkiye’nin en güçlü stratejik dayanağı olarak öne çıkıyor. Ankara’nın savaşa mesafeli duruşu, konjonktürel değil tarihsel bir devlet refleksinin doğruluğunu bir kez daha ortaya koyuyor.

Türkiye’nin dış politika geleneğinde “barış” yalnızca temenni değil, kurucu bir stratejik tercihtir. Bu tercih, Cumhuriyet’in kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ün “Yurtta ve dünyada barış” ilkesiyle normatif bir çerçeveye kavuşmuş; İsmet İnönü’nün İkinci Dünya Savaşı yıllarındaki denge siyasetiyle somut bir devlet pratiğine dönüştü. 

Atatürk Dönemi: Barışı Stratejik İlke Haline Getirmek

Atatürk’ün dış politikası üç temel sütun üzerine oturuyordu. Bunlar

Statükoyu koruma ve revizyonist maceralardan kaçınma: Yeni kurulan Cumhuriyet, sınırlarını güvenceye almayı ve içeride kurumsallaşmayı önceledi.

İkincisi Çok taraflı denge siyaseti: Bölgesel paktlar ve karşılıklı güven inşasıyla çevre istikrarı gözetildi.

Üçüncüsü ise Askerî gücü caydırıcılık için kullanma: Savaş, son çare; diplomasi ise birincil araçtı.

Bu yaklaşım, Türkiye’yi genç Cumhuriyet yıllarında büyük güç rekabetlerinin dışında tutarak devlet kapasitesini tahkim etti. “Barış”, idealist bir söylem değil; ulusal çıkarla uyumlu rasyonel bir tercihti.

İnönü Dönemi: II. Dünya Savaşı’nda Tarafsızlık ve Devlet Aklı

II. Dünya Savaşı boyunca İnönü liderliğindeki Ankara, Almanya ve Müttefikler arasında yoğun baskıya rağmen savaşa girmemeyi başardı. 

Bu tercih:

İnsan kaynağını ve ekonomik kapasiteyi korudu, toprak bütünlüğünü riske atmadı,

Savaş sonrası çok kutuplu düzende manevra alanı bıraktı.

Bu politika, “pasiflik” değil; yüksek maliyetli bir küresel çatışmada ulusal çıkarı maksimize eden aktif bir denge stratejisiydi. İnönü’nün çizgisi, Atatürk’ün barış ilkesinin kriz zamanındaki uygulaması olarak tarihe geçti.

Bugün: İran–ABD–İsrail Geriliminde Ankara’nın Konumu

Orta Doğu’da İran, Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail arasındaki vekâlet savaşları, enerji güvenliği ve nükleer dosya gibi başlıklarda dalgalı bir seyir izliyor. Türkiye ise: Doğrudan askeri angajmandan kaçınan,

Diplomatik kanalları açık tutan,

Bölgesel istikrarı önceleyen

bir çizgiyi sürdürüyor.

Bu tutum, yalnızca mevcut iktidarın tercihi olarak değil; devlet geleneğinin devamı olarak okunmalıdır. Çünkü Türkiye’nin jeopolitik konumu NATO üyeliği, Karadeniz dengesi, Orta Doğu’ya komşuluk, enerji geçiş yolları onu çatışmanın tarafı olmaktan ziyade dengeleyici ve arabulucu rolüne yaklaştırmakta.

“Hiçbir İktidarın Göze Alamayacağı” Gerçeklik

Öte yandan Türkiye’nin doğrudan bölgesel savaşa taraf olması, Ekonomik kırılganlıkları artırır, Enerji ve ticaret hatlarını riske atar,

İç güvenlik ve toplumsal istikrar üzerinde baskı oluşturur.

Çok boyutlu dış ilişkiler ağını daraltır.

Bu nedenle barış eksenli dış politika, partiler üstü bir “devlet refleksi” niteliği taşır. İktidarlar değişse de Türkiye’nin savaş karşıtı, diplomasi yanlısı ana hattının korunması beklenir. Bu çizgi, tarihsel tecrübe ile sabittir.

Tarihsel Süreklilik ve Stratejik Rasyonalite

Atatürk’ün norm koyucu barış vizyonu ve İnönü’nün kriz yönetimi pratiği, Türkiye’nin dış politikasında kalıcı bir paradigma oluşturmuştur. Bugün İran–ABD–İsrail hattındaki çatışma Ankara’nın savaştan uzak, diplomasiye yakın duruşu; ne konjonktürel ne de zayıflık göstergesidir. Aksine, Cumhuriyet’in kuruluşundan beri süregelen stratejik aklın güncel tezahürüdür.

Türkiye için barış; edilgen bir temenni değil, jeopolitik zorunlulukla uyumlu rasyonel bir devlet politikasıdır. Bu nedenle, hangi siyasi iktidar olursa olsun, ülkenin uzun vadeli çıkarları barış merkezli dış politika çizgisinin korunmasından geçtiğini bir kez daha gözler önüne serdi.