1950'ler de Zeytinyağı Propagandası, 2026'da Maden Ruhsatı Patlaması: Aynı Senaryo mu?

Türkiye'de 1950'lerde Marshall Planı'yla zeytinyağına darbe vuran dış müdahale, bugün maden ruhsatlarıyla ülkenin yeraltı zenginliklerini yabancı ve yerli büyük sermayeye açan politikalarla aynı gölgede yeniden canlanıyor. "Yardım" adı altında bağımlılık, "kalkınma" gerekçesiyle talan.

Tarihsel bir müdahale ile günümüz politikalarının kesişim noktasında, Türkiye'nin doğal kaynakları üzerindeki yönetim anlayışı uzun yıllardır tartışma konusu olmaya devam ediyor.

1950'lili yıllarında Marshall Planı kapsamında ABD'nin sağladığı yardımlar, yalnızca ekonomik destek değil, aynı zamanda Türk mutfağının ve tarımının yapısını derinden etkileyen koşullar taşıyordu. Yardım paketleri karşılığında mısırözü yağı ve margarin ithalatı dayatılmış, zeytinyağı üretimi ve tüketimi bilinçli olarak baskılanmıştı. Bölgelerde zeytin ağaçları sökülmüş, stoklardaki zeytinyağları büyük ölçüde yabancılara satılmış ve "zeytinyağlı yiyemem aman" gibi ifadelerle halk arasında yaygınlaşan türküler bile bu propagandanın izlerini taşıyordu. Amaç, yerli üretimi zayıflatıp Amerikan menşeli ürünlere bağımlılık yaratmaktı. 

Yıllar sonra bilimsel veriler zeytinyağının üstün sağlık faydalarını kanıtlarken, trans yağ yüklü margarinlerin zararları ortaya çıktı. Bu, dış yardımların görünmeyen bedellerini gösteren çarpıcı bir örnek olarak hafızalarda yer etti. Bugün benzer bir tartışma, ülkenin yeraltı zenginlikleri üzerinde yaşanıyor. Son yıllarda maden arama ve işletme ruhsatlarında rekor düzeyde artış gözleniyor. 

Madende ruhsat patlaması 

Cumhuriyet'in ilk 80 yılında (1923-2002) toplam 1.186 maden ruhsatı verilmişken, özellikle 2008-2023 arası 15 yılda bu sayı 386 bin civarına ulaşmıştı. 2025 ve 2026 başındaki gelişmelerle süreç hız kesmeden devam ediyor: Ocak-Şubat 2026'da 38 ilde 182, ardından 61 ilde 485 maden sahası ihaleye açıldı; iki ay gibi kısa sürede 40 ilde 104 arama ruhsatı verildi. Hedefler daha da iddialı: 2026 için 1.850, sonraki yıllarda 2.000'e yakın saha ihalesi planlanıyor. Bu ruhsatlar arasında altın, bakır, çinko, gümüş, demir gibi stratejik madenler öne çıkıyor ve ormanlar, tarım arazileri, su havzaları ile koruma altındaki bölgeler de kapsam içine alınıyor.

Yerli ve yabancı şirketlerin bu süreçteki payı dikkat çekici. Bakanlık verilerine göre yürürlükteki ruhsatlardan yüzlercesi yabancı sermayeli firmalara ait; örneğin Kanadalı Centerra Madencilik Samsun Alaçam Dürtmen Dağı'nda altın-bakır-çinko aramak üzere ruhsat aldı, başka bölgelerde de birden fazla izin edindi. Yine Kanadalı Tüprag (Eldorado Gold bağlantılı) Uşak'ta faaliyet gösterirken, başka Kanadalı ve Belize merkezli holding bağlantılı şirketler Bolu Yedigöller gibi hassas alanlara yöneldi. Yerli büyük holdingler de (örneğin Cengiz Holding, Kolin gibi) Sinop Boyabat, Ankara Çayırhan gibi ihalelerde öne çıkıyor. Ancak eleştirilerin odağında, ruhsat patlamasına rağmen sektörün GSYH'ye katkısının %1'ler civarında kalması, çevresel yıkım riskleri ve kaynakların etkin millî yarar sağlamaması yer alıyor.

İki dönem arasındaki paralellik düşündürücü

1950'lerde zeytinyağı gibi yüzeysel bir tarım ürününe yönelik dış müdahale ve bağımlılık yaratma çabası, bugün yeraltı kaynaklarının hızla yabancı ve yerli büyük sermayeye açılmasıyla farklı bir boyutta yeniden karşımıza çıkıyor. Her iki durumda da "ekonomik kalkınma" gerekçesiyle sunulan adımlar, uzun vadede yerli üretim kapasitesini, çevre dengesini ve kaynak egemenliğini zayıflatma potansiyeli taşıyor. Tarih, dışa bağımlılığın ve aceleci kaynak politikalarının bedelini ağır ödettiğini gösteriyor; benzer risklerin tekrarlanmaması için daha şeffaf, bilimsel ve toplum yararını önceleyen bir yaklaşım giderek daha acil bir ihtiyaç haline geliyor.